Alatoran_header  
Jurnal > 2004/№2 > Həmid Herisçi - ANARxistlərin qurultayı

AYB-nin 11-ci məsxərəsində çıxış yapan ünlü türk yazarı Orxan Pamuk əfəndiləri, şayət yanılmıyorumsa, böylə bir cümlə söyləmiş kibi: Türkcə yazarkən ilk öncə bunu düşündüm-beni kim okuyacaq, işim çetinliyə düşməyəcək ki?
Burada ben hayale daldım, yaddaşımda türkcenin çox ilginc bir ifadesi taqqıldadı: «neyinse axırına çıkmak». Bəli, əfəndilər, neçin, neden, bizler hadisələri axara çıxarmıyoruz, onu azdırıb axıra çıxarırıq. Necə ki, indi, şimdi, söz sənətinin axarını, axırını gətirib çıxardıq Şıxəli Qurbanov adına Musiqili komediya teatrosunun solğun, kibar, zövqsüz binasına, orda onu qətlə yetirdik… Şu teatronun səhnəsində bir vaxtlar Nəsibə Zeynalova kəndisinə şöhrət qazandırmış «qaynana» rolunu ifa etmiş. Şimdi həmin qaynana rolunu Fatma Abdullazadə diriltmək istiyormu, acaba? Olsun, öylə olsun. Zatən çarə yok, şimdi biz bu kadının qaynanalığını kabul etmək zorundayız…
Nazım Hikmetin güzel bir şiiri var: «Kar yağıyor…ve ben hatırlıyorum». Şimdi qurultaydan az sonra ben hatırlıyorum: Qurultay bitmiş, Azərbaycan yazarları ünlü Orxan Pamukun şerefinə «Avropa» otelində ziyafet veriyorlar… Ah, Avrupa, Avrupa… Vaxtile, 8 sene önce, sayın başkanımız, Allah rahmetine gitmiş Haydar Aliyev, mehz bu otelde açılmış qumarhaneye göre eski dış işleri bakanı Hasan Hasanovu kendi görevinden azad etmişdi. Şimdi bu qumarhanede, özür dilerim, otelde, Siz, Orhan bey, hemin Hasan Hasanovla başbaşasınız. O da ünlü yazardır. O da söz senetimizi Muskomedyadan sonra Avrupaya da olmasa, «Avropa» otelinə götürüb çıxarmış kişilərin birisi. Kendinizi sıkmayın, şu oteldeki qalmaqaldan, skandaldan sonra «eserin baş kahramanı» Avropa parlamentosuna üye seçilmiş… Bax bunu kalemə alın, sayın Orxan Pamuk. Şunu yazın Bakü haqda yazacağınız «Kara kitap»a. Yazın ki, Avropa alanına çıkmak isteyen azeri yazarları şimdilik yalnız «Avropa» oteline gelib çıkmışlar.
Hakk-hakiket heç bir zaman susmur, böyle oldukda, o, remz-sembollerle konuşmağa başlıyor. Siz ki bu remzleri okumağı becerirsiniz. «Benim adım kırmızı»dan biliyoruz. Vay o günden ki, haqiqet sözlerle deyil, remzlerle danışsın! Nece ki, bu qurultayda haqiqet Muskomediya adlı bir remzle işaretlendi!
Ne zaman…ne zaman ölüyor haqiqet, Orhan bey? Söyləyimmi? Gəlin söylüyeyim. O zaman ki, bizlər adı büyük hərflərlə yazılmalı İslam, Məhəbbət, Çingiz, Teymur, İstanbul, Bakü, Əsgər, Əli, Sevda… (siyahını uzatmayalım) kimi ölümsüz anlamları basitleşdirib onları ölümlü insanlara, gəldi-geder kafe-lokantalara veriyoruz. Mesele burda düyünleniyor, Orxan abi. Şu ölümsüz anlamları insanlara, devlete, gereksiz kitaplarımıza, şiirlərimizə vermekde ister azeri, ister osmanlı türkü çox başarılıdır. Müsafiri olduğunuz otele «Avropa» adı veren zaman da, düşünürüm, bizler eski geleneklerimize sadiq olmuşuz – bununla, Avropa medeniyyetini hiçe endirmiş gibiyiz. Bir şeyde rahatlıq tapıyorum - yazacaqsınız bunu. Biz de yazacağız...
Dönəlim qurultaydakı remzlerin söylediyi haqiqetlere. Bir nağıl söylendi orda - biri varmış biri yokmuş, Anardan başqa bir kes yokmuş. Zaten folklordan çıka bilmemiş yazarlar, özleri daha bir folklorun, nağılın iştirakçılarına çevrildiler. Bu bir Azeri folkloru, nağılı… Söyleyelim…

Şah Abbas cənnətməkan,
tərəziyə vurdu təkan


Başı bəlalı çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının qidalandığı mənbə nədir, o, nereden, hangi nehirden su içir, harda özünə bazarlıq edir, onun qoca rəhnini kim, nə mayalandırır? Cevab qısadır: folklor, el folkloru. Şuna «eleyatkın» anlamında «el (=avuc) folkloru» da denir. Yazarlarımızın ilham pəriləri, alış-veriş zamanı gəlince çox da uzağa getmir, məhz bu ərzaq dükanında alış-veriş edirlər - qiymətlər ucuzdur orda. «Dünya ədəbiyyatı, din, irfan, mitoloji, modernizm, postmodern» adını omuzlarında qürurla daşıyan nəhəng, azman süpermarketlərin ağır təbiətli, samballı alıcıları arasında siz bizimkiləri axtarmayın. Onların sırasında siz yüzlərlə dedektiv əsər müəllifi Çingiz Abdullayevi də görməyəcəksiniz. Deyim niyə: onun vəsf etdiyi KQB, CİA (Mərkəz Kəşfiyyat İdarəsi), qara eynəkli casus, baldırı açıq cazibədar qadın, TT tapancası, nəhəng Boinq təyyarəsinin tuvaletinde cesedi tapılmış dövlət başçısı (siyahını uzatmayaq)… kimi anlayışlar yenə də folklordur. Bu dəfə, 20-ci yüzyılın folkloru. Məsəla, fransız strüktüroloji məktəbinin parlaq simasını əks edən M.Fuko, J.Kristeva, J.Bodriyar kimi azman araştırıcılar, Hollivud estetikasını, çağdaş mass-medya, TV məkanını «neofolklor, psevdofolklor» kəlimələri ilə işarətliyorlar. Bax burda biz şanssızlar, AYB tapmacalarından birinə cevab tapmış oluruz: sən demə, bu qurultaya Akif Səmədlə (unutmadıysanız, Anara alternativ olaraq AYB başkanlığına aday gösterilen el ozanı) Çingiz Abdullayevi aynı səmtdən əsən folklor ruzgarı gətirib çıxarıb. Onların biri 17-ci, digəri 20-ci yüzyıl folklorunun haqq ozanlarıdır. Yəni bizim ədəbiyyatın rekviziti, elbiseleri hər zaman «folklor» adlanan asılqanda, qardropda qalıb tozlanır.
Qayıdaq folklorun özünə, makaleme yarımbaşlıq kimi seçdiyim «Şah Abbas cənnətməkan, tərəziyə vurdu təkan» ifadəsinə. Məsələ böyledir: bizim xalqımızın, folklorumuzun qan hafızası, qan yaddaşı 17-ci əsrdən o tərəfə keçmədiyindən folkloru kendisine məktəb bilən yazarlarımız da adeta, gedib həmin tarixin paslı mıxına, çivisine ilişir. Məhz həmin tarixdə Şah Abbas fələyin mizan-tərəzisini (əslində, qan yaddaşımızı) yeni anlayışlar üzərində kökləmiş, «zamanın tərəzisinə təkan vurub, cənnətməkan» olmuşdu. Sözsüz ki, milli arxetiplərimizin, folklorumuzun dərin alt qatı 17-ci əsrdən o tərəfdədir, ancaq onun üst layı Səfəviyyə dövrünün «sansüründen» keçib. Bu səbəbdən həmin qatı özünə örnək bilən Azərbaycan insanı, o cümlədən onun aydınları (ziyalıları) indi seçim qarşısındadırlar: ya indi biz Şah Abbas kimi «tərəziyə təkan vurmalı», ya da ki, bu Doğu padişahının 17-ci əsrdə millətə payladığı mizan-tərəzi ilə ömürlük razılaşmalıyıq. Aslına kalırsa, folklor, ozan sənəti padişah zülmünə qarşı heç vaxt… heç vaxt mübarizə aparmayıb, ayaklanmamışlar. Əksinə, ona tabe olub. Oğuz qəhrəmanlıq dastanlarının ruhunu 17-ci əsr Şah Abbas ideolojisi gereyi dəyişdirilib – «Koroğlu» əfsanəsi məhz bu uyğunlaşmanın ürünüdür, məhsuludur. Sonradan, sözkonusu şu dastan 1937-ci ildə stalinistlər tərəfindən bir daha dəyişdirilib, bu kez, bu defa sinfi mübarizə fəlsəfəsinə şərik kəsilib.
Aha tapdım, tapdım, bulmacayı çözdüm... Orxan Pamuk Bakıya gələrkən keçmişə səyahət etmək arzusundaymış… Padişahların sarayına, ozanların şölenine, eski türklerin toplantısına, eski şaman ayinleriyle kardeşleşmiş Sovet ideolojisine zaman üzerinden göz atmak arzusunu gerçekleşdirmişdir her halde. O halde, buyurunuz, Orhan abi, şu eskiden-eski bir türk kurultayına, Oğuz xanın (özür dilerim, Anar xanın!) düyününe. Aksakallar şuramızı gördünüzmü? Onlar size Dedem Korkut meclislerini hatırlatdı qaliba?! Şura Altay dağları – eski Türk dünyasıdır, Orhan kardeşim. «Kırmızı türkün kara kitabı»nı yazmaq görevi de sizde. Zaten Anar xan bu kitabı yazmamış ve yazamaz.

Elit-Andeqraund kavğası

Azeri yazarları təkcə dövlətə, şah Abbas ruhuna yaltaqlanmır ki… həm də ən çox öz xalqlarına yaltaqlanırlar, Orxan bey. İşte bu daha qorxunc bir olay.Kurultayda seyr etdikleriniz size şunu anlamakta yeterince yardımcı olacak.
Azerbeycan kendi özgürlüyünü yakın zamanlarda kazanmış. Şu ölkeni belki de tarix-siyaset degil, romantik milliyetçi yazarlar yaratmış, o halen bir virtual memleket, gerçekliye kavuşmamış. Onun gizli Kanun yasası, taleyi hala da edebiyyat tərəfindən yaradılır. Biz, Azeri andeqraundun temsilcileri şunu kabullenmiyoruz – biz buralardakı sade insana hakikati, realiteyi göstermek amacıyla eski yazarlarla savaşa kalktık. Bakalım şu nerelere gidip çıkacak.
Umarım şimdi mesele size belli oldu. Orhan bey. Misafiri olduğunuz Azerbeycan Yazarlar Birliyi üyeleri kendi memleketlerine yalancı bir talih, harmonya, düzen, tarih yazıb-çiziyorlar. Bütün eski psödoklassikler gibi, onlardan sizde de var, Pataqoniyada da. Fakat çağdaş Fransız postmodern filosofu Jean Baudriyarın deyimini kullansak, onun nitqini bal gibi beyinlerimize sürsek «Andeqraund, terrorizm, bilgisayar virusları, AİDS yalancı düzene, tarihe, harmonyaya karşı püskürmüş gerçek hayat, dirilik sembolleridir.» Zaten daha önce anlatdığım gibi, hakikat dile getirilmeyince o, remzlerin, sembollerin diliyle konuşmaya başlıyor. Aynen sizin romanlarınızdakı gibi. «Kar» romanındakı kar sembolünü hatırlamamız yeter belki… bizim Azad Yazarlar Ocağı andeqraundun şu misyonerlik görevini kendi omuzları üzerinde taşıyan insanlar oluşmuştur. Onlarla tanıştırayım sizleri – Murad Köhnekale, Hemid Herisçi, Rasim Qaraca, Azad Yaşar. Eserlerinizi Azericeye ilk kez çeviren Azad bey sizleri bizim okurlara tanıtmışdır. Şunu bilmenizde fayda vardır. Siz şu günlerde Azeri elitanı gördünüz, aşağılara inib Azeri andeqraundu ile de tanışıp-buluşun. Öyle zann edin ki, «Kara kitap» romanınızı yeni baştan yazıyorsunuz, onun «Şems Tebrizi» bölümüne ilaveler yapıyorsunuz.
Eski Doğuda andeqraund «Harabet-ehli» ismiyle anılıyordu. Sevdiyiniz ve eserlerinden etkilendiyiniz Mevlane Celaletdin Rumi de onlardan çok söz etmiş, kendisini de bu dervişler topluluğundan saymıştır. 20. Yüzyılın ortalarında böyle bir andeqraund Baküde de mevcutmuş, onun üyeleri eski divan üsluplu qazeller yazar, ünlü şair Ali Ağa Vahidin çevresine toplaşırmışlar. Şu bilgileri kafanızın bir köşesinde tutunuz, Bakü hakda yazacağınız romanda gereyiniz olur. Fakat Doğu andeqraundu («Harabet-ehli») retroya, geçmişlere yönelik bir olaydısa, Amerika, Avrupanın 50-60-lı yıllarda teşkilatlanmış andeqraundu geçmişe deyil, geleceye doğru ilerleyen insanların kurumu idi, kulübü yok. Zaten Bakıda sizi kapalı bir elit kulübe getirdiler. Onun da kendi andeqraundu vardır – devlet, hükumet, Cumhurbaşkanlığı şeklinde, biçiminde.
Ədəbi-mədəni Azeri psevdoelitası nedir? Kimlerden, hangi eski bey-han, feodal ocaklarından oluşmuşdur? – Siz şu soruya cevab arayacaksınız, Orhan bey! Zaten psödoelita konusu Türkiyede de çok tartışılan konu. Eski Osmanlı ocakzadelerinin tarihi – talihi, sizin yaratıcılığınızın da temel tarafını teşkil eder. Meselenin felsefi yönünü ele alsak, kendi neslini, soyunu propaqanda yapanlar aslında kendi alın yazısını, fatalizmi tasdik etmeye can atıyor. Feodala inanc getiren sade insan ise bununla kendi alın yazısını tasdikliyor. Çağdaş Azeri edebi-medeni psödoelitası halen 20. Yüzyılın ilk senelerinde ad çıkarmış Vekilov, Memmedhanlı, Rzayev, Efendiyev, Refibeyli, İbrahimbeyov, Mirkasimov ve diger feodal, bey-han ocaklarının torunlarından doğdu, geldi-çıkdı şimdiki zemaneye. Onlar 1920-30-lu yıllarda komunistlerle işbirliyi yapma sebebiyle sağ kala bildiler. 1917 yılı devrimi şu nesilleri siyasi, ekonomik alandan silib-süpürse bile, onlar kısa bir zaman içinde edebi, medeni, tıbbi ve ilmi alanlarda kendilerine yeni faaliyet yeri buldular, oralarda başarı kazandılar. 1932 yılında Stalin «proletkult» (V.Mayakovski, N.Hikmet şu devrimci komunist edebi cereyanın üyeleriydi) edebiyyatını yok ederek, L.Troçkinin edebi siyasetine nokta koyduğu zamanlarda, eski feodal soylarından az-çok fayda buldu. Şu tarihden beri Sovet yazarlarının başkanlığında eski feodallarla (Vekilov, Memmedhanlı, Rzayev, Efendiyev, Refibeyli vs.) yeni proletarlar (S.Rehimov, S.Rüstem, M.İbrahimov vs.) birlikde çalışdılar. Kuvvetler oranı kurumda 50/50-ye oldu. Sonralar 1980li yıllarda eski feodalların torunları yeni proletarları, patrisiyalar plebeyleri yendiler. Hakimiyyet düşdü psevdoelitanın avucuna. Siz onları «Avrupa» otelindeki ziyafətdə gördünüz, Orhan bey. Ancak benim anlattıqlarımı da unutmayın. Şu elitanın yazdıkları çok dertli-kederli, dekadans fatalizme köklenmiş bir biçimdedir. Zira dekadans her zaman feodal soyluların ideyolojisi olmuş. Zamanı durdurmak, ölümsüzlüyü özlemek – bu konu, dünyanın sefasını sürmüş, fakat ölümsüzlüye erememiş kibarların temel konusu.
Fakat Azeri andeqraundu şu soyluları kabul etmez, savaş ilan eder onlara.
Eski sınfı kavğaların belki yeni yöntemidir bu? Bilemiyorum.
Yazın bunu kaleme alacağınız «Bakünün kara kitabı»na. Öyrenin, inceleyin buraları. «Kara kitabı»nız kalın olsun. Burada çokları sizin gibi «Benim adım kırmızı» deyecek. Hepsi eski psödokomunistlerdir zaten.
Yakın zamanlarda sizin «Kar» romanınızı Franz Kafkanın «Kasr» (Şato) eseriyle mukayisede araşdırmak fikrindeyim. «Kar-Kars-Kasr» adlanacak bu yazımı size göndermek arzusuyla.